Pirot i pirotski kraj

21aug2026 Jezera u pirotskom kraju

1) Zavojsko jezero

Ubedljivo je od svih u ovom članku najveće po površini (5,5 km²). Dugačko je oko 17 km, maksimalne širine oko 500 m. U vreme najvišeg vodostaja dubina kod brane je oko 90 m. Nalazi se na nadmorskoj visini od 612 m, 17 km severoistočno od Pirota, na srednjem delu toka reke Visočice.

To je veštačko jezero, formirano potapanjem doline Visočice u kraju koji se naziva Srednji Visok. Do potapanja je došlo u periodu 1989-1990. godine. Interesantno je da sam ja na neki način bio svedok ,,preobražaja’’ fizionomije celog kraja – u jesen 1989. godine sam kao član geografske sekcije Pirotske gimnazije, sa svojim drugovima i profesorom Miletom Kostićem, imao prilike da šetam pored Visočice, prelazim drvene mostove na ovoj reci i obilazim napuštene kuće koje će u narednom periodu biti potopljene. Formiranjem Zavojskog jezera potopljena su tri nekadašnja sela u Srednjem Visoku: Zavoj, Mala i Velika Lukanja.

Ideja za stvaranje veštačke akumulacije nastala je posle tzv. ,,Zavojske katastrofe’’ u februaru 1963. godine. U mestu Zli dol, malo ispod današnje brane, ogromne količine zemlje su skliznule sa padina Stare planine i pregradile reku. Prirodna brana bila je visoka oko 50 m. Zbog dotoka vode Visočicom, formirano jezero se brzo i neprestano uvećavalo, tako da je već u martu dostiglo dužinu od oko 7 km. Konačno je isušeno 1965. godine, probijanjem brane.

Osamdesetih godina prošlog veka podignuta je nova betonska brana, dužine 290 m i visine 86 m. Ona je omogućila akumuliranje oko 170 miliona kubnih metara vode, a na 3 km uzvodno od nje, blizu južne obale jezera, nalazi se ulazni otvor tunela koji vodu Zavojskog jezera sprovodi do turbina HE ,,Pirot’’ u naselju Berilovac na periferiji grada. Dužina tunela je oko 8.5 km, probija planinu Vidlič i ima prečnik od 2.6 m. 

Danas Zavojsko jezero predstavlja omiljeno izletište Piroćanaca, ali i Nišlija. Pogodno je za odmor, ribolov i sportove na vodi, pre svega za vožnju čamcem, veslanje i ronjenje. Postoji svega nekoliko koliko-toliko uređenih mesta za kupanje i kampovanje: u blizini brane, u mestima Buljarice i Padinje, kod Belskog mosta...

Nekoliko nedostataka i rizika povezanih sa Zavojskim jezerom moram da navedem: brojni prilazni putevi nisu dobrog kvaliteta, ne postoji put dobrim delom severne strane jezera, jako variranje nivoa vode (po nekoliko desetina metara) zbog ispuštanja u cilju proizvodnje struje, nerešen problem odlaganja i odvoženja smeća, preporučen oprez manje iskusnim plivačima zbog relativno hladne vode, muljevitih obala itd.

2) Smilovska jezera Savat I i II

Reč je takođe o veštačkim akumulacijama, u opštini Dimitrovgrad i u kraju koji se naziva Zabrđe. Nalaze se u Odorovskom (Smilovskom) kraškom polju, oko 10 km severoistočno od Dimitrovgrada. Formirane su u periodu od 1979. do 1985. godine, u cilju vodosnabdevanja obradivih površina u ataru obližnjih sela Smilovci i Visočki Odorovci.

Površina Smilovskih jezera je 3 odnosno 26 hektara. Jezero Savat II je mnogo veće i nalazi se desno od puta koji povezuje Dimitrovgrad, Radejnu i Smilovce. Savat I je manje jezero po površini i nalazi se u ,,zaleđu’’ većeg jezera Savat II. Nazivaju ga i Prtopopinskim jezerom, po selu Prtopopinci. Oba jezera su na oko 700 m nadmorske visine, a dubina Savata II ide i do 7 m. Zanimljivo je da dva jezera razdvaja nasip (prevlaka) preko koga prolazi put.

Jezera su poribljena i privlače ribolovce iz Dimitrovgrada, Pirota, ali i drugih delova Srbije. Njihova okolina je veoma lepa, a za razliku od Zavojskog jezera obale su ravne i blage, tako da zaslužuju da na putu za Gornji Visok zastanete, napravite pauzu i obiđete ih. U neposrednoj blizini su porodična farma ,,Ravna šuma’’, sa autohtonim rasama domađih životinja, kao i Manastir Sveta Petka.

3) Krupačko jezero

Prvo prirodno jezero iz ovog članka nalazi se na rubu Pirotske kotline, u jugoistočnom delu opštine. Smešteno je između Krupca i Velikog Sela, 11 km jugoistočno od Pirota. Nadmorska visina je oko 400 m, površina je oko 10 hektara i dubina do 4 m. Snabdeva se vodom od nekoliko podvodnih izvora i vrela od kojih su najpoznatija Brkina vrela i Ćoška.

,,Problem’’ sa njim je što se naziv ,,jezero’’ teško može prihvatiti za hidrografski objekat i stajaću vodenu površinu čijih je 90% prekriveno barskom vegetacijom. Zbog toga bi pravilniji nazivi bili ,,Krupačka močvara’’ ili ,,Krupačko blato’’. Čak ga je i Jovan Cvijić, naš poznati geograf, koji ga je obišao i proučavao u proleće 1895. godine, nazvao ,,nizinskom tresavom’’.

Kakogod, predlažem vam da ga posetite. To možete uraditi na dva načina. Prvi je da sledite put koji se odvaja desno od glavnog puta kojim se iz pravca Velikog Sela ulazi u Krupac. Najpre ćete proći pored pastrmskog ribnjaka koji koristi vodu jezera, a u nastavku ćete ići njegovom severnom obalskom linijom i stići do zaštićenog područja ,,Vodovoda’’. Voda sa Krupačkih vrela je odavno u sistemu vodosnabdevanja Pirota i to tijabarske strane grada.

Najlepši pogled na Krupačko jezero je sa proplanka na suprotnoj, južnoj strani. Do njega se dolazi iz Velikog Sela i nedaleko je od seoskog groblja. Sa istog mesta se pruža i prelep pogled na venac planine Vidlič i vrhove Vučje, Basarski kamen, Crni vrh... Uz malo snalažljivosti i spremnosti na avanturu možete peške napraviti ceo krug oko Krupačkog jezera.

4) Berovičko (Berovsko) jezero

Za razliku od svih do sada opisanih jezera u pirotskom kraju, ovo je povremeno (periodično) jezero. Postoji praktično samo u proleće, tokom vlažnih jeseni i zimi, mada, se prema kazivanju meštana ipak tokom cele godine zadržava u najnižem delu izduženog udubljenja severno od Vlaške planine. Možemo da kažemo da se nalazi u Berovičkom (Berovskom) polju, između Vlaške planine i planine Padež, nedaleko od sela Berovica i oko 19 km južno od Pirota. Nadmorska visina je oko 720 m. Za dolazak peške iz Prisjana potrebno je skoro dva sata vremena, uz napomenu da je deonica puta od Kamika, preko Kamičke grede i Berovice vrlo loša.

Znam da lokalci obično upotrebljavaju nazive ,,Berovsko jezero’’ i ,,Berovsko polje’’, ali je po meni ispravan naziv ,,Berovičko’’ za oba toponima jer se nalaze u okolini Berovice, a ne Berova. U blizini Berova, malog grada u istočnoj Makedoniji, nalazi se veštačko Berovsko jezero, sa kojim ga ne treba mešati.

Zbog njegove periodičnosti i jako izraženih kolebanja jezerske linije teško je proceniti površinu Berovičkog jezera. Imao sam prilike da ga vidim sa veoma malo vode, ali i u proleće, kada je, nakon otapanja snega, bilo na maksimalnom nivou, prilično dugačko i široko (po mojoj proceni otprilike 2000x300 m) i sigurno duboko 4-5 metara. Kažu da pojedinih vlažnih godina može da bude i veće. U takvim slučajevima, u njegovom jugoistočnom delu aktivira se otoka – Berovička ili Berovska reka, koja nakon toka od par kilometara kroz najniži deo Berovičkog polja uvire na jednom nepristupačnom i trnjem obraslom mestu u jamu Peštericu. Ona je duboka 155 m i u vezi je sa pećinom Vetrena dupka, koja se nalazi u blizini sela Vlasi i sa druge strane brda.

5) Sukovsko jezero

Ovo je još jedno malo jezero i još jedna veštačka akumulacija, na oko 20 km od Pirota. Smešteno je u dolini Tivoj dol, na severnim padinama planine Padež. Dugačko je oko 500 m i široko maksimalno 100 m. Proteže se pravcem severoistok-jugozapad i nalazi se na 470 m n.v. Prosečna dubina je 2 m, ali u donjem delu doseže i 8 m.

Do ovog jezera se može doći na dva načina. Prvi i lakši, onaj koji preporučujem, jeste da se na mestu obeleženom putokazom, na izlazu iz sela Sukovo prema Jalbotini, skrene desno na zemljani put. Biće vam potrebno 20-ak minuta da stignete do male brane. Vodite računa da jezero nije vidljivo izdaleka i da ćete ga uočiti tek kada stignete na uzvišenje iznad same njegove obale. Drugi način dolaska je sa suprotne, severne strane, iz naselja Belo Polje i putem preko njiva i livada. Za to će vam biti potrebni mala doza snalaženja i nekih sat vremena hoda.

Sukovsko jezero je interesantno za ribolovce, ali i rekreativce koji ga sve češće posećuju. U poslednje vreme je obogaćeno i izvesnim sadržajima koji boravak na njemu mogu da učine vrlo prijatnim (mobilijari, uređena mesta za pecanje, klupe...).

6) Divljansko jezero

Nalazi se na teritoriji opštine Bela Palanka (4.5 km južno od gradića), u podnožju Suve planine. Veštačko je i, kao i prethodno opisana jezera, predstavlja ,,raj za ribolovce’’ iz ovog dela Srbije. Nastalo je 1983. godine pregrađivanjem Koritničke reke, a interesantno je da se 2002. godine dogodila havarija, kada je usled oštećenja brane jezero jednostavno oteklo u pravcu Bele Palanke i Nišave. Kasnije je revitalizovano i time je dobilo svoju ,,drugu šansu’’.

Površina Divljanskog jezera je oko 8 ha, maksimalna dubina mu je 6 m i nalazi se na nadmorskoj visini od 340 m. Moje omiljeno mesto je sama zemljana brana sa prevodnicom, kao i kanal ispod nje. Preporučujem i šetnju ribolovačkom stazom uz istočnu obalu jezera, kao i posetu obližnjim atrakcijama: stari hrast u selu Divljana (navodno ,,najstariji živi stvor na Balkanu’’), Manastir Sveti Dimitrije (Divljanski manastir, najveća svetinja u čitavom kraju), dečje odmaralište, kumir na Ravništu...

Neke stajaće vodene površine u pirotskom kraju prethodno nisam naveo, namerno, iz određenih razloga. Jedna od njih se odnosi na akumulaciono jezero na jugoistočnoj perfieriji Pirota (N#7 na karti Pirotskog okruga na početku članka), koje ima ulogu da privremeno ,,zadrži’’ vodu Visočice odnosno Zavojskog jezera, nakon prolaska kroz pomenuti tunel i turbine hidroelektrane u Berilovcu. Takođe, zamišljeno je da snabdeva vodom kompenzacioni bazen na suprotnoj, levoj obali Nišave, koji je nekada bio omiljeno kupalište Piroćanaca. Međutim, kompenzacioni bazen odavno više ne ispunjava svoju ulogu i sve više se pretvara u baru ili močvaru sa betonskim obalama i propratnim sadržajima koji trunu i propadaju.

Staza oko akumulacionog jezera može da posluži rekreativcima za dobar trening, ali samo jezero već duži niz godina gubi svoj prepoznatljivi izgled i sada je najpoznatije kao stanište brojnih vrsta ptica leti, ali i zimi. Dužina rekreativne staze je oko 3 km, a samo jezero kada je puno ima površinu od oko 25 ha.

Prema definiciji, stajaća vodena površina koja nije veća od jednog hektara naziva se ,,jezercem''. Ovaj kriterijum u našem okrugu najpre ispunjava Vetrensko jezerce (N#8), smešteno u dolini Vetrenske reke, 29 km jugoistočno od Babušnice. Obično se obilazi iz Zvonačke Banje, u sklopu posete kanjonu Cedilka. Potrebno je dvadesetak minuta hoda od skretanja sa puta za selo Jasenov Del. To je urvinsko jezero, obrazovano februara 1974. godine, kada je u Vetrensku reku skliznulo Surlaničko brdo. Dugo je svega nekoliko stotina metara i ima površinu od oko 0.9 ha.

Izvorsko jezerce (N#9), u neposrednoj blizini Babušnice, je prirodno jezerce. Od raskrsnice na kojoj se, pre ulaza u Babušnicu iz pravca Pirota, skreće za stari deo sela Izvor, udaljeno je svega 400 m. Nalazi se na 530 m n.v. i njegove dimenzije su 120x50 m (0.6 ha površine). Kažu da je izuzetno retka pojava da na njegovom jugoistočnom kraju proradi otoka i da voda krene da se sliva ka reci Lužnici.

Jezerce u mestu Balj, pored pirotskog sela Rudinje (N#10) je izuzetno malih dimenzija - svega 4-5 ara. Nalazi se na 575 m nadmorske visine i udaljeno je oko 500 m od lepe seoske crkve u pravcu zapada. Kažu da se formiralo u malom udubljenju nastalom ugibanjem terena na mestu nekadašnjih rimskih rudnika, a da su donedavno ljudi sa njegovog dna vadili ugalj i njime, nakon sušenja, ložili svoje peći.

Lipinska jezerca (N#11) se nalaze na teritoriji dimitrovgradske opštine, blizu srpsko-bugarske granice i u kraju između sela Bačevo i Brebevnica. Obrasla su vegetacijom, slično Krupačkom jezeru, i smeštena u Lipinskom polju čiji se veći deo nalazi u Bugarskoj. Oba su slične veličine, ne veća od po 50-ak ari (0.5 ha), a nalaze se na udaljenosti od oko 500 m. Teško ih je locirati, posebno leti.