Pirot i pirotski kraj

30sep2026 Top 5 najlepših seoskih crkava u pirotskom kraju

Ovog puta sam pri izboru imao najveću nedoumicu. Jednostavno, veliki broj sela na teritoriji Pirotskog okruga ima svoju crkvu, neka čak i dve. Odluka je pala na onih pet koje slede u članku, ali sam sasvim ravnopravno mogao da stavim i crkve u Kosturu, Izvoru, Velikom Jovanovcu, Krupcu, Srećkovcu, Slavinji, Brlogu, Studeni, Zvoncu, Petrlašu, Miranovačkoj Kuli, Crvenoj Reci... Crkva u Rsovcima je najneobičnija, u Štrbovcu je još uvek nova, Veliki Krčimir je u opštini Gadžin Han...

 

1. Crkva Svete Trojice u selu Rudinje

Po mom mišljenju, ulazi u uži izbor za najlepšu u okrugu i oko nje nisam imao nikakve dileme. Najpoznatija je građevina u selu koje je udaljeno oko 3.5 km od Temske i oko 19 km od Pirota. Nalazi se na samom ulazu u selo. Sagrađena je 1938. godine, na temeljima pređašnjeg hrama podignutog 1875. godine. Neposredno do crkve je napuštena, stara seoska škola.

Crkvu je pre Drugog svetskog rata osveštao tadašnji vladika niški, Jovan Ilić. Za tu priliku je izatkano platno dužine 500 m, i bilo je razastrto od jednog mesta ispred sela do crkve, duž puta gde je vladika trebalo da prođe. Prema priči moje pokojne baka Micke iz Temske, osveštanju crkve u Rudinju prisustvovao je lično i četnički vojvoda Kosta Pećanac. Baki je ostalo u sećanju da su stanovnici Temske i okolnih sela masovno išli put Rudinja na taj veliki događaj.

Na ulazu u obnovljenu crkvu nalaze se dva natpisa. Prvi je posvećen ,,velikom oslobodiocu - Kralju Petru I i palim borcima 1912-1915'', a drugi ,,velikom ujedinitelju - Kralju Aleksandru I i palim borcima 1915-1918''. 

 

 2. Crkva Svete Petke u selu Staničenje

Staničenje je udaljeno oko 12 km od Pirota i nalazi se na severnim padinama Belave, blizu mesta gde se reka Temštica uliva u Nišavu. Najstarija pirotska crkva nalazi se upravo ovde. Smeštena je na maloj zaravni na desnoj obali Nišave. Posvećena je Svetoj Petki, a ranije je nosila ime Svetog Nikole. Sačuvana je u neizmenjenom obliku do današnjih dana, što joj daje i svojevrsnu lepotu. Od magistralnog i auto-puta udaljena je svega 1 km:

Prema Snežani Branković (,,Prošlost mog zavičaja - predanja, priče, događaji’’; Pirot, 2012), reč je o vrednom objektu srednjevekovnog graditeljstva, u obliku jednobrodne građevine bez kupole. Crkva je građena od lomljenog kamena peščara i krečnjaka, a živopisana je 1331/32. godine, i u njoj se nalaze lepe i vredne freske. Zidana je kao grobna crkva i nevelikih je dimenzija (7x3.4 m). Poput neke kripte ili nadzemne grobnice ima malo prozora, tako da je mnogo više osvetljena kandilima i svećama nego prirodnom svetlošću. Na zidovima crkve je prava mala galerija od desetak istorijskih portreta. Na zapadnom zidu crkve, iznad ulaznih vrata, smešten je delimično oštećeni ktitorski natpis izveden freskotehnikom, iz koga, pored ostalog, saznajemo ko je podigao ovaj hram. U slobodnom prevodu i sa popunjenim oštećenjima u tekstu se kaže:

,,Izvoljenjem Oca i svršenjem Sina i pospešenjem sv. Duha, sazda se i oslika ovaj hram Sv. Nikole o trošku Arsenija i Jefimije i Konstantina..., u dane blagovernoga cara Ivana Asena, a kod gospodina Belaura, godine 1331-32.’’

Ivan Asen je bio maloletni bugarski car koji je ostao siroče posle pogibije svog oca Mihajla, 1330. u bici kod Velbužda (današnjeg bugarskog grada Ćustendila), pretrpevši poraz od vojske Stefana Dečanskog, koju je predvodio njegov sin, Dušan Silni. Belaur je bio samostalni upravnik Vidinske oblasti u Bugarskoj.

Postoje dve legende o promeni imena ove crkve. Prva datira iz 1398. godine i govori o kneginji Milici koja se bavila i diplomatskom delatnošću. Ona je zajedno sa Jefimijom te godine išla kod sultana Bajazita da zastupa interese svoga sina Stefana. Tom prilikom je izdejstvovala prenos moštiju Svete Petke iz Vidina u Beograd. Na tom putu mošti svetice su prenoćile u staničenjskoj Crkvi Svetog Nikole i otuda kasnije promena njenog naziva.

Druga legenda je više istorijska činjenica. Naime, 25. marta 1796. po starom kalendaru, na Blagovesti Presvete Bogorodice, kada je u crkvi i oko nje bilo mnogo meštana, upali su Turci krdžalije i posekli silan svet. Od tada crkva nije otvarala vrata narednih 20 godina. Po ponovnom otvaranju promenila je ime u Crkvu Svete Petke.

U novije vreme, crkvena slava je Prepodobna mučenica Paraskeva ili Sveta Petka Trnova, 8. avgusta. Crkva u Staničenju je 1967. godine proglašena za kulturno dobro i pod zaštitom je države. Za spomenik kulture od velikog značaja proglašena je 1979. godine.

Zanimljivo je da u Staničenju, na drugom kraju sela, postoji druga, novija crkvica, posvećena Svetoj Bogorodici.

 

3. Crkva Svete Petke u Gradašnici

Gradašnica važi za najstarije pirotsko selo. Praktično se spojila sa gradom pa je možemo smatrati i pirotskim prigradskim naseljem. Nezaobilazna je na putu za kanjon Gradašničke reke i čuvenu Dag banjicu. Većina posetilaca Dag banjice je na ulazu u Gradašnicu, u njenom najvišem delu, na padinama Vidliča, primetila veliku i lepo uređenu crkvu. Ispod nje su česma i zgrada škole:

Prema ,,Vikipediji'', poznata je i kao Crkva Svete Paraskeve. Sagrađena je na temeljima starije crkve, u drugoj polovini XIX veka (najverovatnije 1875. godine). Ta stara crkva navodno je postojala ,,od pamtiveka''. Prema jednom predanju, staru crkvu u Gradašnici je podigao Srbin iz ovog sela - Skender Baba, nakon podizanja Strošene džamije u obližnjoj Tijabari (deo Pirota), da bi na taj način izrazio kajanje zbog prelaska u islam. Oblikovana je u, za ove krajeve, netipičnom mediteranskom stilu, sa primesama vizantijskog stila. Ovakvo arhitektonsko rešenje je posledica činjenice da su njeni graditelji bili majstori iz Dalmacije.

Nisam bio u prilici da obiđem njenu unutrašnjost, ali ću sigurno to nekad učiniti.

 

4. Crkva Svete Paraskeve u selu Rosomač

Ova crkva se nalazi u Visoku, u selu koje je od Pirota udaljeno 33 km i koje se nalazi na nadmorskoj visini od blizu 900 m. Podignuta je u gornjem delu sela, 1868. godine. Prilično je velika, obnovljena je pre 14 godina i svakako spada u najlepše u pirotskom kraju:

Godinama prolazim pored nje, na putu za Rosomački vodopad, Tupanac, Begovu kulu... Mislim da se nije desilo nijednom da ne uđem u njenu portu, razgledam crkvu spolja i popnem se stepenicama uz zvonik iznad ulaza. Ostavlja snažan utisak i uliva snagu za napore koji planinara očekuju na Staroj planini:

Jednom prilikom, 11.juna 2017. godine, sa Brankom i Anom iz Beograda sam bio u njoj na dan seoske slave:

 

 5. Crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene u selu Crvena Jabuka

Za kraj i jedno selo koje se ne nalazi na teritoriji opštine Pirot već u jugoistočnom delu opštine Babušnica. Putem preko Tegošnice (vlasotinačko selo, Jablanički okrug!) i uz dolinu istoimene reke, Crvena Jabuka ili nekadašnja Uma Guska je udaljena čitavih 45 km od Babušnice (od Pirota 70!). Deonica od Tegošnice je duga 16 km i nije asfaltirana.

Nekada je ovo selo bilo veliko i jako - posle Drugog svetskog rata brojala je skoro hiljadu stanovnika. Po popisu iz 2022. godine ostalo ih je svega 17, tako da Crvena Jabuka polako ali sigurno nestaje. Međutim, za seosku slavu Kostadinovdan (3. jun), dolaze Crvenojabučani raseljeni po centralnoj Srbiji (dobar deo u Batočini kraj Kragujevca) i Vojvodini. Okupljaju se ispred lepe crkve u svom selu:

Crkvu Svetog cara Konstantina i carice Jelene meštani su obnovili 2011. godine. Sagrađena je 1868. na temelju rimskih ostataka:

Te godine su u Crvenu Jabuku, povodom njenog osveštanja, došli na konjima lično kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga. Tada su doneli dva prelepa crkvena zvona - jedno u svoje ime, a drugo u ime države. Zvona i danas krase seosku crkvu i čuvaju uspomenu na nesvakidašnju posetu kraljevske porodice ovom zabačenom selu. Odmah iza crkve je i jedan spomenik, posvećen Davidu Petkoviću, nekadašnjem trgovcu iz Crvene Jabuke i prvom poslaniku Sreza trnskog 1878. godine: